RACIZMI NDAJ MINORITETEVE NË GREQI, NË VEÇANTI ATIJ SHQIPTAR DHE MAQEDONAS

Arben LLALLA*

Të nderuar të pranishëm! Jemi mbledhur sot për të diskutuar rreth një problemi sa
të rëndësishme po aq edhe delikate. Tema të cilës po i referohem ka të bëjë me
marrëdhëniet e Greqisë me minoritetet. Në veçanti me minoritetin shqiptar nga Çamëria
dhe të maqedonasve të Egjeut. Pra, çështja që do të parashtroj ka të bëjë me dëbimet e
shqiptarëve që nga viti 1913-1945 dhe maqedonasve 1946-1949 nga Greqia. Mendoj që
është një temë me interes dhe e vështirë për faktin se ende shteti grek nuk i ka hapur
arkivat për këto raste.
Më 16 tetorin e vitit 2008 sipas medieve Kryeministri i Greqisë Kosta Karamalis
vendosi afatin e fundit për hipotekimet nga e para të gjitha pronat në Greqi. Kjo çështje
prek në mënyrë direkt titujt e pronësisë të shqiptarëve dhe të maqedonasve të Egjeut.
Bëhet fjalë për pasuritë e popullsisë çame, të cilëve shteti grek ua mban peng pasuritë e
patundshme me të ashtuquajturën "sekuestro konservative", si dhe maqedonasve të
Egjeut të cilët janë përzënë gjatë luftës qytetare greke më 1946-1949. Siç dihet çamët
ashtu edhe maqedonasit e kanë të ndaluar të kërkojnë të drejtat e tyre që ju takojnë me
ligjet ndërkombëtare rikthimin në trojet e tyre dhe kompensimin e pasurive të
shfrytëzuara deri më sot nga grekët.
Udhëzimi i miratuar me shpejtësi në këtë fund viti nga qeveria greke me afat deri
më 16 tetor për të dorëzuar dokumentet për hipotekimin e pronave nga e para më shumë
duket si thikë pas shpine për pengimin e dy vendeve fqinje me Greqinë, Shqipërisë dhe
Maqedonisë të cilat varen në një farë mënyre nga firma greke për anëtarësim në BE dhe
NATO. Vendimi i qeverisë greke duket tendencioz, duke u nisur nga fakti që shteti grek
u ndalon çamëve dhe maqedonasve të Egjeut pajisjen me viza për të hyrë në Greqi dhe
kështu nuk do të mund të hipotekojnë pasuritë e tyre.
Një shqiptar dhe maqedonas, të afërmit e të cilit janë dëbuar me dhunë nga trojet e
tyre prej qeverisë greke pas Luftës së Dytë Botërore, për të nisë procedurat për kthimin e
pronës në Greqi, për të cilën ai pretendon se është pronar i saj, në radhë të parë duhet të
hapë një çështje në Gjykatën e Shkallës së Parë të qytetit ku kjo pronë ndodhet e
regjistruar. Në mënyrë absurde dhe qesharake, kërkohet që pretenduesi të përfaqësohet
nga një avokat, i cili të jetë grek. Në rast se e drejta nuk zgjidhet në Gjykatën e Shkallës
së Parë, çështja kalon në Shkallën e Dytë dhe në Gjykatën e Lartë.1
Duke ditur pengesat e shumta si burokracitë e ambasadës greke që pengojnë
lëshimin e vizave për këtë kategori qytetarësh, zgjatja e proceseve gjyqësore atëherë
pasuritë dhe shqiptarëve dhe maqedonasve u përvetësuan përgjithmonë nga shteti grek
pasi nuk u mundën të regjistroheshin në afatin e 16 tetorit 2008.
Pra, edhe njëherë Greqia anëtare e Bashkimin Evropian, NATO-s dhe e shumë
organizatave që mbrojnë të drejtat e njeriut tregoji se është një shtet që shkel këto të
drejtat. Historia e shkeljeve të të drejtave të njeriut në Greqi është e dhimbshme dhe i ka
fillimet që në vitet e para të pavarësisë së saj në shekullin e XIX.
1 Gazeta, “SHQIP”, Tiranë, 26 gusht 2008.
2
1.) Racizmi ndaj minoriteteve në Greqi
Greqia nuk ka pasur mesjetë, rilindje, luftë për rezistencë ndaj pushtuesve
osmanë. Ajo gjithnjë është banuar pas rënies së Bizantit nga shqiptarët, hebrenjtë, turqit,
romeit(grekët shekujt më parë parapëlqenin të quheshin romei se sa elenas apo grek),
maqedonasit, bullgarët. Të cilët pasi u përzgjodhën formuan shtetin modern grek me një
histori mashtruese mitologjike. Fakti që në Greqi flitet nëpër rrethet familjare shqipja,
turqishtja, hebraishtja, maqedonishtja, bullgarishtja tregon se ende ka popullsi të pa
asimiluar edhe pse shtypja shtetërore ka qenë dhe është e egër.
Hebrenjtë më së shumti kanë jetuar në qytetin e Selanikut ku dikur ndodhej edhe
varreza më e madhe e tyre në Evropë me mbi 500 mijë varre2, por këtë varrezë grekët e
prishën dhe me pllakat e mermerta ndërtuar Universitetin Aristoteli. Pra, atje ku sot
mësojnë mijëra të rinj në Selanik kanë qenë varrezat e hebrenjve. Ndërsa gjatë luftës së
dytë botërore shumicën e hebrenjve grekët ua dorëzuan gjermanëve për tu dërguar nëpër
kampet izolimit. Nga rreth 56 mijë hebrenj që kishte Selaniku në vitin 1941, kur
gjermanët e pushtuan atë, brenga pak muajsh u dërguan për në kampet e përqendrimit 54.
0503 mijë, pra mbi 96% të popullsisë të këtij minoriteti. Sot komuniteti hebre në Greqi
nuk njihet zyrtarisht dhe ka vetëm një varrezë e vogël në Selanik që mirëmbahet nga
shteti Izraelit.
Dua të shtoj se grekët në fillim të viteve 1970 kanë prishur në Selanik varrezat e
shqiptarëve, të bullgarëve dhe rumunëve. Këto varrezat kanë qenë pronë e këtyre
komuniteteve.
Minoriteti bullgar është asimiluar, vetë diku nga zona e Seres jetojnë ende disa
qindra pleq që e flasin gjuhën bullgare.
Greqia minoritetin turk e ka zvogëluar pak nga pak. Turqit që dikur jetonin në
Selanik pothuajse janë asimiluar. Ata më shumë bëjnë punë të rëndomta duke shitur me
karroca dore çaj, salep dhe gjevrek. Këta qytetarë grek me origjinë turke të cilët ruajnë
gjuhën e tyre amtare jetojnë në disa kasolle nëpër cepat e rrugëve të lagjeve të vjetra të
qyteti. Turqit që jetojnë në Evro-Thraqi njihen si grek të fesë islame dhe jo minoritet turk.
Kjo popullsi e fesë islame që vetëquhen turq kanë arritur të përfaqësohet në fillim të
viteve 1990 me tre deputet në Kuvendin e Republikës greke, por këta deputet gjithnjë
janë njohur si mysliman që përfaqësojnë partitë politike greke.
Vllehët në Greqi janë minoriteti më i përkëdhelur në aspektin e pushtetit, por që
nuk u njihen të drejtat gjuhësore dhe kulturore. Ata njihen si vllehët grekë
(ellinovllahon). Popullsia vllehe në shumë raste kanë zënë pasuritë e shqiptarëve dhe të
maqedonasve pasi këta u përzunë me dhunë nga trojet e tyre.
2.) Dhuna ndaj minoritetit shqiptar 1913-1945.
Me një mjeshtëri raciste shteti grek që nga fundi i vitit 1912 dhe fillimi i vitit
19913 kanë përzërë sistematikisht shqiptarët e Greqisë. Bëhet fjalë në përgjithësi për
shqiptarët e fesë islame. Por edhe ata shqiptar ortodoks që nuk pranuan të deklaroheshin
me kombësi greke u masakruan ose u përzunë nga shtëpitë e tyre për të jetuar në qytetet
2 Robert D. Kaplan, “GREQIA: Dashnorja e Perëndimit, Gruaja e Lindjes“, Tiranë, 2002, fq. 25.
3 Po aty, fq. 26.
3
në thellësi të Greqisë për tu asimiluar më shpejtë. Shqiptarët që u përzunë dhe ishin
shtetas grek në fillim ju hoq shtetësia greke dhe i deklaruan të humbur, njerëz pa adresë.
Më tej, ju përvetësuan pasuritë duke ua dhënë të tjerëve. Në tokat e sekuestruara u
vendosën emigrantët ortodoksë të ardhur nga Azia e vogël. Shqiptarëve që ju janë
përvetësuar pasuritë nga shteti grek ndahen në dy kategori:
a). Shqiptarëve që ju përvetësua pasuria pa të drejtë me marrëveshjen e Lozanës
si popullsi e shkëmbyeshme islame me ortodoksit.
b). Popullsia shqiptare çame që u quajt nga grekët bashkëpunëtore me pushtuesit
gjermanë.
Refugjatë nga Krahina e Çamërisë 1913.
Me dekret ligji të viteve 1923-1932, Greqia përvetësoi të tërë pasuritë e
shqiptarëve islamik me pretekstin e marrëveshjes së Lozanës si popullsi shkëmbyese
midis turqve islamik dhe ortodoksëve grekë. Kjo ide gjente mbështetje në qarkoren e
Ministrisë së Bujqësisë Greke, të 1 tetor 1922, e cila urdhëronte administratën e
përgjithshme të Epirit, që"… familjet e refugjatëve të stabilizoheshin në pronat e
myslimanëve shqiptarë", (AYE/A/5 (9). (Guvernatori i Përgjithshëm i Epirit, MPJ Greke,
Janinë 2 mars 1923). Në qendrat kryesore të Çamërisë, si në Filat, Paramithi e Margelliç
u krijuan enkas zyra për të shtetëzuar pronat e myslimanëve shqiptarë, (Conference de
Lausanne sur les Affaires du Prache Orient, 1922-1923).4
Në fillim të vitit 1926 në Gjenevë Kryetari i Greqisë Teodoros Pangallos bëri një
deklaratë zyrtare para Lidhjes së Kombeve me të cilën Greqia njihte minoritetin shqiptar
dhe nuk i quante më shqiptarët muhamedanë që jetonin në territorin e saj si popullsi
turke. Ai ndër të tjera deklaroi: “Pavarësia dhe statuskuoja e Shqipërisë përbëjnë
4 Gazeta, “SHEKULLI”, Tiranë, 9 janar 2008.
4
interes të madh për Greqinë, sepse politika e saj është bazë për ruajtjen e paqes në
Ballkan...
Teza që është mbajtur nga ne deri sot se ortodoksit shqiptar janë grekë është
e gabuar dhe e shkelmuar nga të gjithë. Me që ajo ka marrë të tatëpjetën dhe arriti
pikën e rraskapitjes, mora masat e duhura dhe shpërndava të gjitha shoqëritë
vorioepiriote që mëshironin skaje më ekstreme të këtij mendimi të sëmurë”.5
Më 18 janar, ambasadori shqiptar në Athinë, Mit’hat Frashëri mori premtimin nga
ministri grek i Jashtëm se do të merrej ai personalisht me çështjen e shkëmbimit të
çamëve, ndërkohe që vetë z.Pangallos i deklaroi se çamët myslimanë do të
përjashtoheshin nga procesi i shkëmbimit. Një muaj më vonë, në shkurt të të njëjtit vit, u
shpall dhe zyrtarisht vendimi për përjashtimin e të gjithë shqiptarëve të Epirit nga masa e
shkëmbimit të detyruar dhe amnistinë e çamëve që akuzoheshin për kryerjen e
propagandës politike, duke i dhënë në këtë mënyrë një zgjidhje përfundimtare çështjes,
zgjidhje e cila sigurisht kënaqte në mënyrë absolute palën shqiptare.
Deklarimi i Kryetarit të Republikës Greke gjenerali Teodor Pangallos për të
përjashtuar shqiptarët çamë të Epirit nga masa e shkëmbimit midis popullsisë turke
myslimane me popullsinë kristiane greke ishte vendimtar për ecurinë e të gjithë
çështjeve. Përmbajtja e çështjes u zhvendos nga përcaktimi i prejardhjes dhe identiteti
kombëtar të popullsisë myslimane të Epirit dhe nga përfshirja ose jo në masën e
shkëmbimit të detyruar, në procesin e përfshirjes së saj në shtetin grek dhe respektin ose
jo të të drejtave të saj nga autoritetet greke.
Kështu, nga çështja “greko-turke”, tashmë zhvillohet tema që ka të bëjnë me
marrëdhëniet greko-shqiptare, të cilat do të ndikojnë dhe në periudhën e ardhshme në një
shkalle shumë të lartë. Prezenca e myslimanëve çamë në Epir përbënte një rast të veçantë
dhe një dokument të fortë bisedimesh që synonte të përdorte qeveria shqiptare me qëllim
arritjen e një normalizimi të kënaqshëm të synimeve të saj ekonomike për sa i përkiste
çështjes së pronave.6
Por çështja e shqiptarëve në Çamëri nuk do të zgjidhej edhe pse diplomatët dhe
politikanët grek premtonin. Vitet në vazhdim shteti grek në emër të reformës agrare
1925-19277 u ndaloji të gjithë atyre njerëzve që nuk kishin kombësi greke të drejtën e
tokës bujqësore. Italianët, francezët, gjermanët, turqit që kishin prona në Greqi u
dëmshpërblyen, vetëm shqiptarët nuk u dëmshpërblyen. Pas pak vitesh do të fillonte lufta
e dytë botërore. Me kapitullimin e Gjermanisë grekët rinisën masakrat mbi popullsinë
shqiptare në Çamëri.
Shqiptarët çam që u përzunë në vitet 1944-1945 shteti grek i quajti bashkëpunëtor
të gjermanëve dhe në mënyrë kolektive u hoqi shtetësinë greke, u përvetësojë dhe
pasuritë. Me disa ligje primitive Greqia u mohoji çdo të drejtë njerëzore të gjithë atyre
shtetasve grekë që nuk kishin pranuar kombësinë greke të rikthehen ndonjëherë edhe si
vizitor në Greqi.
5 Ilir Ushtelenca, “DIPLOMACIA E MBRETIT ZOGU I-rë”, Tiranë, 1997, fq. 118.
6 Revista, “ALBANICA”, Prishtinë, maj 2007. fq. 37.
7 Mentor Nazarko, “LUFTA E FUNDIT, Pronat e shqiptarëve në Greqi”,Tiranë, 2007, fq. 50
5
Ushtarë grekë të plagosur jashtë qytetit të Prevezës më 1913.
Gjatë luftës qytetare greke për pushtet 1946-1949, midis forcave të djathta dhe
komuniste përmenden edhe shqiptarët e Greqisë që ishin përzënë me dhuna në vitin 1945
nga forcat e djathta që udhëhiqeshin nga Napolon Zerva. Nga dokumentet historike
veçojmë kërkesat e kryetarit të Qeverisë së Përkohshme Greke, Marko Vafiadhis i cili i
parashtroji midis shumë kërkesave Enver Hoxhës për të mundësuar çamët e përzënë të
rreshtohen në ushtrinë Demokratike Greke që udhëhiqeshin nga komunistët.
Më 24.09.1947, Marko Vafiadhis vjen në Tiranë me nxitim për mes Korçës si
Kryetar i Qeverisë së Përkohshme Demokratike për të kërkuar ndihmë. Markoja kërkon
nga Enver Hoxha që të dërgoje çamë të dëbuar prej Greqisë në malin Gramoz, për të
luftuar përkrah kryengritësve greke...
Marko Vafiadhis vjen pa ndonjë lajmërim paraprak në Tiranë. Për këtë arsye Enver
Hoxha nuk e takoi, por ngarkoi një anëtarë nga Byroja Politike për të biseduar me të.
Gjatë takimit Marko Vafiadhi i parashtron qeverisë shqiptare kërkesat e mëposhtme:
1.- Të dërgohen 3.000-4.000 mijë çamë për Ushtrinë Demokratike Greke nga 18.000 mijë
që jetonin në Shqipëri, të dëbuar prej forcave të Napolon Zervës.8
2.- Nga 25.000 mijë refugjatë grekë të cilët të shumtit ishin të etnisë maqedonase që
ndodheshin në Shqipëri, të organizoheshin në 3-4 qendra për tu dërguar në ndihmë të
Ushtrisë Demokratike Greke.
3.- Të vazhdojë dërgimi i armatimit dhe në kohën më të shkurtër të dërgohen 10-12 topa.
4.- Të shqyrtohet prespektiva e ndihmës ekonomike me ushqime dhe veshje për Ushtrinë
Demokratike.
5.- Të mënjanohen ndërmjetësimet ekzistuese deri sa të vendosen lidhje të drejtpërdrejta.
Për sa u përket çamëve, pala shqiptare e konsideroi që nuk mund të përbëjnë
faktor ndihmë. Shqiptarët nga Çamëria nuk do të donin të shkonin në luftë. Por edhe për
ata që do të dëshironin të luftojnë për krah forcave komuniste, ekzistonte rreziku të binin
8 Gazeta greke, “H KAÈÇÌÅÑÉÍÇ”, Selanik, 28 nëntor 1999.
6
nën ndikimin amerikan. Për këtë çështje u dha përgjigja se: “tash për tash, kjo nuk është e
mundur, duke marrë parasysh interesat e Ushtrisë Demokratike Greke, por do të bënin
ç’të mundeshin të ndihmonin në kohën e duhur me ato që kishin mundësi...”9
Sipas të dhënave politikanët grekë të kohës e pranonin që çamët ishin përzënë nga
shtëpitë e tyre në Greqi nga forcat raciste të Napolon Zervës. Në kërkesën e qeverisë
demokratike greke pranohet se janë përzënë rreth 18 mijë çamë, por në fakt ky numër ka
qenë më i madh. Me rëndësi është se pranohen dëbimet masive. Marko Vafiadhis ishte
një politikan me emër i cili pasi jetoj rreth 23 vite në Bashkimin Sovjetik dhe u kthye në
Greqi në vitin 1983. Më 1989-1990 ishte deputet në Kuvendin e Greqisë i partisë së
PASOK-ut.
Në vitet 1972 - 1982 qeveritë greke nxorën ligje që u lejohej çdo shtetasi grek i
përzënë të rikthehej dhe të merrte pasurinë ose kompensim. Nga këto ligje për tu rikthyer
u përjashtuan shqiptarët çam edhe maqedonasit e Egjeut pasi ligji përcaktonte se i faluri
duhej të kishte kombësinë greke dhe në mërgim të kishte mbajtur qëndrim kombëtar grek.
Refugjatët nga Çamëria në afërsi të Delvinës 1914.
a.-A ka ende në Çamëri shqiptar, shtetas të Greqisë?
Mendoj që nuk duhet të lind pyetja a ka çamë në Çamëri sepse pas masakrave të
vitit 19945 shumë familje shqiptare nga Çamëria depërtuan thellë në Greqi për ti shpëtuat
njëherë e përgjithmonë persekutimit shtetëror. Shqiptar autokton që kanë shtetësi greke jo
vetëm ka në Çamëri por edhe në të tërë Greqinë.
Gjatë kërkimeve të mia kam takuar disa shtetas grekë që ishin me origjinë
shqiptare në Epir. Në qytezën e Konicës të cilën e kam vizituar disa herë kam takuar
grekë me origjinë shqiptare. Mbaj mend se kishte edhe të fesë islame dhe quhej Ibrahim.
9 Po aty.
7
Ai kishte një kafene në qendër të qytezës dhe gruan e kishte nga Leskoviku i Shqipërisë.
Këta grek me origjinë shqiptare nuk shiheshin mirë me sy nga pushteti vendor. Në vitin
1991 takova në afërsi të Gumenicës një grek që punonte me eskavator dhe më foli në
gjuhën shqipe. Gjatë bisedës më deklaroji se prindërit e tij ishin me origjinë shqiptare nga
Epiri. Në krahinën e Çamërisë ka shumë grekë që kanë krijuar familje me vajza nga
Shqipëria. Shumë prej këtyre grekëve me origjinë shqiptare për ta ruajtur origjinën janë
martuar me shqiptare të cilat emigruan në fillim të viteve 1990. Fshati Aidonta dikur
quhej Ftini dhe ndodhet në Prefekturën e Prevezës së Çamërisë. Nga ky fshat është
studiuesi i njohur Nikos Stylos i cili jeton prej shumë vitesh në Gjermani. Ai e pohon
origjinën e tij shqiptare dhe e flet shumë mirë gjuhën e mëmës, shqipen. Niko Stylos ka
shkruar për racizmin grek ndaj fëmijëve që vinin nga familjet shqiptare në vitet 1950-
1960 dhe ndiqnin shkollën greke. Ai është shprehur për një gazetë shqiptare: “Mësuesi na
godiste me shkop, sa herë që flisnim arvanitisht (shqip, shën.A.Llalla), një shkop për një
fjalë”.10
Gjithnjë prindërit e fëmijëve që vinin nga familjet shqiptare thirreshin në shkollë
nga mësuesit për ecurinë e fëmijëve të tyre. Ata këshilloheshin që mos të flisnin përpara
fëmijëve në gjuhën shqipe, por të bisedonin vetëm greqisht. Edhe pse nën një presion të
tillë çamët që u shpëtuan masakrave të ushtrisë së Zervës e ruajtën gjuhën shqipe.
Shumica e shqiptarëve nga Çamëria që i përkisnin besimit fetar ortodoks pas përzënies në
çamëve të fesë islame u larguan për në qytetet larg krahinës së Çamërisë. Në vitet 1995
në qytetin e Selanikut kam takuar një çam ortodoks që kishte ardhur në Selanik pas viteve
1950 dhe në Shqipëri kishte xhaxhanë në qytetin e Elbasanit që i përkiste fesë islame,
ndërsa ai vetë ishte konvertuar në ortodoks.
Në kufirin e Greqisë dhe Shqipërisë gjatë brezit kufitar midis Konicës dhe
Leskovikut kam vizituar një Hotel-Restorant “BURRAZANI”, pronarët e të cilit ishin me
origjinë shqiptare. Ky Hotel ndodhej në mes të një pylli të dendur dhe ishte i ndërtuar
vetëm me dru. Ishte një biznes familjar.
Këto janë vetëm disa dëshmi që tregojnë se ende në Çamëri ka shqiptar që u kanë
mbijetuar rrebeshëve të kohës me sakrifica të mëdha duke frymuar shqip.
3.) Përzënia e maqedonasve të Egjeut nga trojet e tyre në Greqi
Pasi Greqia përzuri mijëra shqiptarë nga tokat e tyre, grekët filluan përzënien e
maqedonasve që banonin në brezin kufitar nga Follorina, Edesa, Selanik dhe Kilkiz. Në
emër të luftës qytetare (1946-1949) për pushtet midis forcave të djathta (IDEA) që
ndihmoheshin pa rezerva nga Britania e Madhe dhe Sh.B.A dhe forcave të majtat të
njohura Ushtria Demokratike Greke(DSE) filluan masakrat në fshatrat ku jetonte
minoriteti maqedonas. Si pasojë mijëra maqedonas u shpërngulën nga shtëpitë e tyre dhe
u strehuan në fillim në Shqipëri dhe në ish-Jugosllavi.
Edhe pse të përçarë nga grindjet e brendshme, ushtarët e DSE bënë një qëndresë
heroike, por pa rezultat në malet e Vicit e të Gramosit, pak më në jug të kufirit me
Shqipërinë. Sot e kësaj dite, Gramosi ka një ngastër pa bimësi në terrenin e tij të
10 Gazeta, “KOHA Ditore”, Prishtinë, 10 shtator 2004.
8
pyllëzuar, ku ushtria mbretërore pati përdorur napalm. E para herë që ushtarët amerikanë
mundën të vlerësonin efektet e kësaj lënde.11
Në dokument shkruhet se nga 22 mijë luftëtar të DSE, 14 mijë ishin sllavomaqedonas. Ndërsa
në murin e ndërtesës shkruhet Rroftë Kongresi i II i N.S.F
Forcat e djathta të mbretërisë greke kishin marrë nga aleatët e tyre Anglia dhe
Sh.B.A ndihma ushtarake me vlerë 353, 6 milionë dollarë, ku hynin 159.922 armë të
vogla dhe 4.130 mortaja e topa...12
Ndërsa ushtria e majtë DSE e izoluar kishte përfituar ndihmë nga Shqipëria dhe
vendet e tjera komuniste disa mushka me pushkë dhe dhjetëra topa. Strategjija e izolimit
te forcave te Ushtrise Demokratike Greke në male ishte e gabuar dhe fatale. Ndërhyrja e
aviacionit amerikan për asgjesimin e forcave të qëndresës ishte vendimtare.
Në përfundim të luftës qytetare greke 1946-1949, u vranë 41.970 ushtarë të
Ushtrisë Demokratike Greke që udhëhiqej nga komunistët, u dorëzuan 24.300, u kapën
rob 23.950.13 Dhe u larguan nga Greqia për në vendet e Evropës, 70 mijë njerëz , pleq,
gra dhe fëmijë. Nga të dhënat e dala në dritë vitet e fundit hidhen dyshime se
maqedonasit e Egjeut u tradhtuan nga disa udhëheqës së Ushtrisë Demokratike Greke të
cilët ishin të etnisë greke dhe jo maqedonase. Dyshohet se vetë Kryetari i Qeverisë së
Përkohshme gjeneral Marko Vafiadhis ka ndihmuar ushtrinë e djathtë greke për të
përzënë maqedonasit nga Greqia. Kjo mund të shpjegohet edhe me rehabilitimin e tij të
shpejtë pasi u rikthye në Greqi dhe u zgjodh deputet i partisë së PASOK-ut.
Lufta qytetare greke 1946-1949, ishte me pasoja tragjike në veçanti për
minoritetin maqedonas të cilët pësuan fatin e minoritetit shqiptar në Çamëri, atë të
mohimit të rikthimit të trojet e tyre, përfitimin e pasurisë së patundshme. Ironike është se
minoriteti shqiptar u masakrua dhe u përzu në akuzën si bashkëpunëtorë me pushtuesit
11 Misha Glenny, “HISTORI E BALLKANIT 1804-1999”, Tiranë, 2007, fq. 544.
12 Po aty.
13 Ìé÷áëçò Áë. Ñáðôçò, “ÔÁ ÌÁÑÔÕÑÉÊÁ ÃÑÁÌÌÏ×ÙÑÉÁ ÔÇÓ ÊÁÓÔÏÑÉÁÓ”, ÁÈÇÍÁ, 1997, fq.82.
9
gjerman. Kurse minoriteti maqedonas u masakrua dhe u përzu me akuzën si
bashkëpunëtorë të Ushtrisë Demokratike Greke që udhëhiqej nga komunistët grekë.
Ushtaraku i lartë grek D.Janinicis dhe komandanti i ushtrisë amerikane në Greqi Ban Flit përpara
Shtabit të Ushtrisë Demokratike Greke DSE në Prespë ku është shkruar në maqedonisht: “RROFTË
GJENERAL MARKO DHE USHTRIA DEMOKRATIKE“.
a.- Maqedonasit e Egjeut në Greqi sot.
Në fillim të viteve 1990 Maqedonia ankohej nëpër organizatat ndërkombëtare për
shkeljen e të drejtave të maqedonasve në Greqi. Në të vërtetë në brezin kufitar midis
Greqisë dhe Maqedonisë nga krahu grek nga Follorina e deri në qytetin e Kilkisit ka disa
fshatra që flasin brenda në familje gjuhën maqedonase dhe kanë lidhje shpirtërore me
Republikën e Maqedonisë.
Në vitin 1997 arkeologia dhe studiuesja greke Anastasia N. Karakasidhis ka botoi
librin “Fushat e grurit kodrat e gjakut” që i kushtohet maqedonasve të Egjeut në Greqi.
Studiuesja Anastasia N. Karakasidhi ka lindur në Greqi dhe studimet universitare i ka
mbaruar në Universitetin e Kolumbias. Që në fillimet e botimeve të para të studimeve për
maqedonasit e Greqisë, ajo u përball ashpër me nacionalistët grek. Gazeta greke “Stohos”
e përshkojini si një “armike të popullit grek”...14
Në veprën e saj Anastasia N. Karakasidhi shkruan për disa fshatra të pellgut të
Langadhës rreth 25 km larg Selanikut. Ajo sjellë të dhëna për spastrimin e fshatrave
maqedonas dhe në vend të tyre u vendosën emigrantët e ardhur nga Azia vogël.
14 Anastasia N. Karakasidhis, “FUSHAT E GRURIT KODRAT E GJAKUT”, Tiranë, 2006, fq. 6.
10
Në fshatin Ksilupoli ende ka njerëz që e flasin gjuhën maqedonase. Një fshatar
nga ky fshat pohon se kishte folur vetëm “maqedonisht” derisa filloji shkollën fillore
greke. Ai pretendonte se nëna e tij kishte qenë e detyruar të shkonte në shkollën e natës
në vitet 1930 për mësimin gjuhës greke ndërsa ishte shtatzënë me të.15
Aty nga vitet 1992-1994 në Follorinë një prift qytetar grek deklaroi që ishte me
origjinë maqedonase dhe hodhi themelet e një kishe ortodokse maqedonase, por gjatë një
bisede në një nga kanalet televizive greke ky prift u arrestua në studion e TV. Pas disa
kohësh nga njerëz të panjohur u rrahën dy plaka në Follorinë. Siç u morr vesh më vonë
ato ishin motrat e priftit të deklaruar maqedonas.
Nga vitet 1993-1994 kam punuar në ndërtim me një mjeshtër grek me origjinë
ishte Maqedonas nga fshatrat e Kilkizit. Ai më tregoji se xhaxhai i tij ishte larguar në
vitet e luftës qytetare për në Maqedoni dhe jetonte ende atje. Ai i dërgonte shpeshherë
edhe dhurata për familjen e tij. Por e kishte të ndaluar që edhe në moshë të thyer të bënte
vizita tek të afërmit dhe pronat e tija në Greqi.
Në shkurt të vitit 2002 bëra një vizitë në fshatin grek Psaradhes që ndodhet buzë
liqenit të Prespës së Madhe. Gjatë bisedave me fshatarët grek vura re që flitnin greqisht
dhe maqedonisht. Disa nga ata u shprehën se vite më parë kur lëviznin në Selanik dhe
Athinë i quanin maqedonas. Këta fshatar të Psaradhes kishin marrëdhënie të mira me
fqinjët e brezit kufitar shqiptarët dhe maqedonasit. Po ashtu në këtë liqen ndodhej një
ishull i vogël ku ishte një kish e madhe tashmë e shkatërruar që ishte ndërtuar diku nga
shekulli XI dhe i kishte shërbyer besimtarëve të ritit ortodoks bullgar. Nga kufiri i
Kapshticës (Korçë) e deri në Follorinë syri do të ndeshi shumë shtëpi të braktisura që nga
viti 1949. Këto shtëpi janë të ndërtuara me murre prej balte dhe kanë qenë shtëpitë e
fshatarëve që kanë përkrahur Ushtrinë Demokratike të Komunistëve grekë. Pas humbjes
të luftës më 1949 banorët i braktisën shtëpitë e tyre. Gjatë viteve që punoja në Selanik
kisha një koleg të punës që gjuhë të mëmës kishte maqedonishten të cilën e fliste në
shtëpi dhe me mua e pranonte origjinën e tij maqedonase.
15 Po aty, fq. 133.
11
Luftëtarët e ushtrisë DSE në malin e Gramosit më 1948.
4.) Ngjashmëritë dhe dallimet e tragjedisë së dy minoriteteve.
Tragjedia e dy minoriteteve atij shqiptar dhe maqedonas të përzënë me dhuna nga
shteti grek në vitet 1944-1949 kanë shumë pika të përbashkëta dhe dallime.
Të përbashkëta janë:
a). U përzunë dhe u masakruan nga e njëjta ushtria shtetërore greke që udhëhiqej nga
gjeneral Napolon Zerva.
b). Në përgjithësi në tokat e tyre u vendosën emigrantët e ardhur nga Azia vogël.
c). Pasuria u përvetësua nga shteti grek në mënyrë kolektive.
d). E kanë të ndaluar të vizitojnë trojet e tyre edhe si turistë.
f). Ju hoqën shtetësia greke në mënyrë kolektive.
Dallimet:
a). Minoriteti shqiptar nga Çamëria u përzu nga ushtria greke. Ndërsa minoriteti
maqedonas nga ushtria greke të ndihmuar edhe anglo-amerikanët.
b). Minoriteti shqiptar nuk bëri rezistencë me armë, nuk kishte ushtri. Ndërsa ai
maqedonas pothuajse kishte 2/3 e Ushtrisë Demokratike Greke(DSE) dhe bënë rezistencë
nëpër male rreth tre vite.
c). Minoriteti shqiptar nuk kishte kohë të merrte me vete kur u larguan tapitë dhe
dokumentat e tjera që vërtetojnë vlerën e pasurisë. Ndërsa ai maqedonas kishte kohë të
merrte çdo gjë pasi rezistenca zgjati tre vite.
d). Shqiptarët e përzënë nga Çamëria kur erdhën në Shqipëri nuk u trajtuan mirë nga
qeveria e Enver Hoxhës. Ata u përbuzën nga pushteti komunist duke i vendosur nëpër
baraka në lagjet e varfra periferike të qyteteve. Ndërsa maqedonasit u përkrahën nga
qeveria e Republikës Popullore e Maqedonisë të Federatës së Jugosllavisë. Duke përfituar
një rehabilitim të plotë si shtëpi falas në qendra të qyteteve, vende pune etj.
Në përfundim
Greqia duke mohuar ekzistencën e minoriteteve turke, shqiptare, maqedonase,
bullgare, hebreje kërkon nga vendet fqinje të plotësojnë kushtet për mbrojtjen e të drejtat
e njeriut. Në veçanti të minoritetit grek që jeton në disa fshatra të humbura rrëzë një mali
të thatë në Jugun e Shqipërisë. Si dhe të minoriteti serb në Republikën e Kosovës. Ndërsa
vetë shteti që pretendon se ka demokraci që në lashtësi, disa herë ka qenë në qendër të
kritikave nga organizatat e ndryshme Ndërkombëtare për shkeljet e të drejtave të njeriut
deri në diskriminim racor e fetar. Çështja e mbrojtjes të të drejtave të njeriut në Greqi
është në shkallë të ulët për tu zbatuar nga shteti grek. Edhe pak ato organizata
joqeveritare greke që thirren në emër të mbrojtjeve të të drejtave të njeriut nuk janë
shumë aktive kur bëhet fjalë për mbrojtjen e të drejtave të minoriteteve në Greqi që
zyrtarisht nuk pranohen nga shteti. Greqia nuk u shtron racizëm shtetëror vetëm ndaj
minoriteteve por edhe kundër qytetarëve të saj që i përkasin etnisë greke, por janë të
besimeve fetare jo ortodoksëve si p.sh të besimit fetar katolik, jakuva, ateist, protestant,
12
hebre. Të cilët janë të pakët në numër dhe shtypen brutalisht nga shumica e besimit fetar
ortodoks.
Sa për zgjidhjen e çështjes çame mendoj që duhet të përkrahet fort zyrtarisht nga
strukturat e shtetit shqiptar duke ushtruar presion politik nëpër organizatat
Ndërkombëtare. Sot, tek-tuk dëgjojmë zërin e ndonjë deputeti që kërkon zgjidhje për
çështjen çame, por edhe këto zëra janë shumë të paktë të cilat humbin në mjegullën që
ngrenë bizneset greke në Shqipëri duke joshur me të holla politikanët e ndryshëm. Partia,
shoqatat dhe organizatat që janë themeluar nga bashkësia që janë me origjinë nga
Krahina e Çamërisë janë të pafuqishme. Kjo për arsye sepse nuk kanë arritur në zgjedhje
të fitojnë votat e vetë çamëve që nuk janë të pakët në numër. Prandaj po të vazhdohet me
këtë zhvillim zgjidhja e çështjes çame do të zgjasë me vite ose dekada të tëra dhe kam
frik që nuk do të gjendet rrugëdalje për zgjidhje të drejtë të kësaj çështjes që nuk i përket
vetëm bashkësisë çame, por të gjithë kombit shqiptar.
Çështja e maqedonasve të Egjeut për dallim nga çështja çame ecën me ritme të
shpejta drejtë një zgjidhje. Edhe pse në përgjithësi rubinetat e bizneseve në Maqedoni
hapen nga dora greke, maqedonasit janë më kërkues dhe luftarak për të drejtat e tyre që
duhet ti gëzojnë në shtetin grek në krahasim me shtetin dhe qeveritë shqiptare që janë
gjunjëzuar përpara presioneve të politikave greke. Maqedonasit në Greqi kanë arritur të
themelojnë shoqatë dhe partinë maqedonase. Sipas disa të thëna minoriteti maqedonas në Greqia ka arritur në zgjedhjet e fundit të fitojë rreth 7.000 mijë vota. Edhe pse numri i votave është i vogël ai ka një rëndësi të madhe për këtë minoritet sepse ka vërtetuar që
ekziston ende në Greqinë edhe pse mohohet zyrtarisht nga Athina. Të gjitha këto
përpjekje të qeverive maqedonase dhe të vetë minoritetit të saj që jeton brenda në Greqi
kanë patur edhe çmimet e tyre të larta politike dhe ekonomike në arenën ndërkombëtare
deri në mos marrjen e ftesës për tu bërë anëtare e NATO-s në Samitin e Bukureshtit në
vitit 2008 si pasojë e vetos grke.
Mënyra e lojës greke për mos njohjen e pavarësisë së Kosovës, mos njohja e emrit
të R. Maqedonisë, mos respektimin e ligjeve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut,
dëmshpërblimin e shqiptarëve nga Çamëri, maqedonasve të Egjeut për rikthim të tyre në
tokat ku kanë varret e të parëve, ka mundësi që Greqia të futet në një qorrsokak të madhe
me fqinjët e saj.
www.cameriainstitute.org